Phối cảnh sức mạnh mềm Trung Quốc

02/10/2008 09:13 (GMT + 7)

Sức mạnh mềm Trung Quốc trong mối so sánh với các cường quốc hàng đầu khác: Liên Xô - siêu cường quá khứ, EU với tư cách một thể thống nhất và Mỹ - siêu cường hiện tại, để định vị đặc trưng sức mạnh mềm Trung Quốc là gì.

>> Phần 1: Trung Quốc và cuộc khuếch trương sức mạnh mềm >> Phần 2: Cuộc trình diễn sức mạnh mềm của Trung Quốc Phối cảnh sức mạnh mềm Trung Quốc Bìa một cuốn sách về Sức mạnh mềm Trung Quốc: "Làm thế nào Trung Quốc mang sức mạnh mềm ra với thế giới. Để so sánh, chúng ta xem xét ba ví dụ về sức mạnh mềm. Từ 1917 đến 1989, trừ giai đoạn 1941 đến 1945, Liên Xô được xem là mối đe doạ chính với cấu trúc quyền lực phương Tây. Cùng với sự đối đầu về quân sự, chính trị và kinh tế, hai bên cùng đối đầu trong cuộc chiến văn hoá, để giành "trái tim và khối óc" của các khu vực: công nhân và các tổ chức chính trị của nhóm này ở phương Tây, các phong trào đòi độc lập ở thuộc địa... Sự so sánh giữa Trung Quốc và Liên xô là rất quan trọng bởi vì các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã học rất nhiều công nghệ chính trị từ nước Nga của Stalin. Trong lĩnh vực sức mạnh văn hoá hay sức mạnh mềm, sự khác biệt có vẻ lớn hơn là sự giống nhau. Ảnh hưởng ra bên ngoài của Nga đối với khối Xô viết hầu như định hình các hoạt động chính trị chủ đạo, hợp pháp hoặc bất hợp pháp, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh và mục tiêu kỳ vọng. Đơn cử như báo chí ủng hộ CN cộng sản và ảnh hưởng liên minh thương mại ở Pháp và Tây Ban Nha trong những năm 1930, đồng nghĩa với việc các nhà lãnh đạo Liên Xô có ảnh hưởng đáng kể lên chính trị quốc gia của các nước này. Ở hầu hết, nếu không nói là tất cả các mặt, Liên Xô thiếu những lợi thế của Trung Quốc. Hoạt động kinh tế và đầu tư rất yếu bên ngoài khối Đông Âu. Liên Xô có rất ít ảnh hưởng thức tế đối với truyền thông quốc tế hoặc du lịch. Nước này có cộng đồng Nga kiều hạn chế, và tiếng Nga không bao giờ trở thành ngôn ngữ quốc tế. Đúng là Nga đã cung cấp tài trợ một số chương trình giáo dục, mang lại lợi ích cho các nước đang phát triển, nhưng có vẻ như đó không phải là những lợi ích lâu dài. Mỉa mai thay, Trung Quốc cũng thất bại trong một số lĩnh vực với mục tiêu kì vọng là mang lợi ích cho bên ngoài ở một vài nước. Trong trường hợp châu Á thì ngược lại, các nước láng giềng của Trung Quốc đang trở nên "hợp tác và bị hấp dẫn" bởi lý thuyết về cách mạng không còn tồn tại trong chương trình nghị sự. Có thể trường hợp châu Âu là một so sánh hấp dẫn hơn: không cần thiết dựa trên nền tảng của từng quốc gia, mà ở tầm khái quát. Người dân châu Âu đứng trên thế giới, và nhiều nước xây dựng các DN, tổ chức Chính phủ cho nhiều thế hệ. Màn trình diễn của một nữ sinh trong một chương trình biểu diễn tại Học viện nghệ thuật sân khấu quốc gia Trung Quốc. Có thể đánh bạo dự đoán rằng một vài hoặc hầu hết người châu Âu, dù họ sống ở đâu, cùng có cảm nhận về cơ bản là tích cực về lục địa quê hương, hoặc chí ít không hề có thù hận, có lẽ chỉ trừ nhóm ủng hộ IRA hoặc ETA. Ít nhất, tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ toàn cầu. Châu Âu thu hút một lượng khổng lồ du khách, sinh viên và các nhóm người khác. Nhạc, phim và nghệ thuật châu Âu được đánh giá cao một cách rộng rãi trên thế giới. Và có thể, trừ Anh, các nước châu Âu được đánh giá là một nhân tố ngăn chặn chủ nghĩa đơn phương Mỹ. Châu Âu được biết đến với tư cách lục địa cung cấp các tài trợ và hỗ trợ thiên tai, bất chấp vấn đề chủ nghĩa đơn phương cấu trúc hoặc dịch vụ cho vay và những nước như Na Uy có thể được đánh giá như người môi giới hoà bình cho các tình huống khác nhau. Và một sự khác biệt cơ bản là sự ổn định và cách tiếp cận dài hạn. Tây Âu ngày nay có lịch sử ổn định hơn 60 năm, trong khoảng thời gian đó, các thể chế và người chơi vẫn được duy trì rộng rãi nhu cũ. Trong cùng khoảng thời gian này, Trung Quốc đã dịch chuyển từ một nước ủng hộ Liên Xô đến CN Mao Trạch Đông, rồi đến cải cách của Đặng Tiều Bình và bây giờ là CN cộng sản mang màu sắc Trung Quốc. Các thông số thể chế và luật pháp đã được điều chỉnh hầu như mỗi năm và không ai tự tin rằng liệu tất cả điều này sẽ dẫn tới đâu. Nhưng có lẽ điểm so sánh sâu sắc nhất và có thể ảnh hưởng đến tất cả các hoạt động trên thế giới, chính là với Mỹ. Có một điểm chung trong lịch sử là sự chuyển đổi quyền lực lớn rất ít khi đạt được một cách hoà bình. Chúng ta đang chứng kiến có vẻ như cuộc chuyển đổi từ hệ thống thế giới một cực do Mỹ chỉ đạo sang thế giới đa cực, nơi Trung Quốc đóng một vai trò quan trọng. Chúng ta chỉ có thể hy vọng rằng sự thay đổi này sẽ được kiểm soát tốt hơn là bước chuyển trước đó. Và có thể, một nhân tố cấu thành quan trọng sẽ là, Mỹ nhìn nhận về sự trỗi dậy hoà bình của Trung Quốc như thế nào, cả sức mạnh cứng và sức mạnh mềm? Mô tả nét lớn về sự hiện diện trên thế giới của Mỹ như thế nào? Cần phải bắt đầu bằng việc đề cập đến 2 hay 3 điểm: ưu thế vượt trội lấn át của kỹ thuật quân sự, sự đi đầu trong hầu hết các ngành công nghệ cao và sức mạnh tài chính và công nghệ khổng lồ. Về khía cạnh văn hoá, mọi thứ có vẻ phức tạp hơn. Hàng triệu người trên thế giới không nghi ngờ về việc mang "giấc mơ Mỹ": sự giàu có, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tự do cá nhân và chủ nghĩa cá nhân và ở những lĩnh vực khác. Trong "nồi thịt hầm nhừ" này, các thế hệ nhập cư từ khắp các nơi trên thế giới đã trở thành công dân Mỹ: một số phát triển mạnh và một số rơi vào tuyệt vọng, nhưng với hầu hết mọi người, tất cả có vẻ đủ hạnh phúc với những nguyên lý cơ bản của đời sống Mỹ. Hơn cả thế, liệu có phải là sự thổi phồng khi nói rằng đời sống kinh doanh trên toàn cầu đã bị Mỹ hoá lâu dài trong nhiều thập kỷ qua? Phong cách quản lý, công nghệ bán hàng, các chiến dịch marketing, quảng cáo và xây dựng thương hiệu... ở hầu hết các lĩnh vực đều có nguồn gốc từ Mỹ và nhận được sự ủng hộ nồng nhiệt và sự bắt chước trên toàn cầu. Nếu những biểu tượng văn hoá cổ điển như Mozart hay Leonardo da Vinci là người châu Âu, thì hầu hết các biểu tượng văn hoá đương đại: chuột Mickey, Mc Donalds chắc chắn đến từ Bắc Mỹ. Trong khía cạnh về ngôn ngữ tiếng Anh, du lịch, giáo dục, báo chí, Mỹ có toàn bộ nguồn lực tuyệt vời của sức mạnh mềm. Rõ ràng Mỹ có một sức mạnh mềm to lớn là kết quả của nhiều nguồn: sự ngưỡng mộ về sự lãnh đạo kinh tế và công nghệ, tài năng phi thường trong marketing những thương hiệu toàn cầu, sự thống lĩnh về báo chí, ngôn ngữ tiếng Anh và sự ủng hộ cho dân chủ và nhân quyền. Châu Âu có thể xác lập chỗ đứng sức mạnh mềm ở sự giàu có văn hoá, sự quản trị tốt, nền ngoại giao ôn hoà. Trung Quốc đang đưa ra một tuyên bố về lãnh địa sức mạnh mềm, bao gồm: một siêu cường mang lại sự hỗ trợ, khôn ngoan và cân bằng hơn Mỹ, như là lãnh đạo tự nhiên của Đông Á, là người cung cấp giáo dục và tài trợ cho nhóm nước này, là người cung cấp thông tin và giải trí, đặc biệt ở châu Á - Thái Bình Dương, là điểm đến cho du khách và là nơi "xuất khẩu" du khách, là quê hương của truyền thông văn hoá và tôn giáo quan trọng. Kết luận Có thể kết luận với một số quan sát về tính toán của Trung Quốc liên quan đến hoà bình và xung đột trong điều kiện "sức mạnh mềm". Không phải là Công giáo, Đạo Hồi, thị trường tự do hay giá trị tự do có ảnh hưởng như ở phương Tây và Tây Á, di sản ý thức hệ của Trung Quốc bao gồm đạo Khổng, đạo Phật và CN Mác. Về mặt dài hạn, phần đa sự tồn vong kinh tế của Trung Quốc phụ thuộc vào nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa ở miền Nam và kê ở miền Bắc. Với cả hai miền cũng như để ngăn ngừa nguy cơ lũ lụt, các kỹ sư thủy lợi từng giữ vai trò quan trọng và sẽ tiếp tục giữ vai trò này. Điều không thể chối cãi là suy nghĩ của Trung Quốc về chiến tranh và hoà bình khác với suy nghĩ của văn hoá phương Tây. Nhiều từ ngữ thể hiện cho mối quan tâm của Trung Quốc mang tính đặc trưng. Hai chữ thường được sử dụng cho hoà bình là "hoà" (he) và "bình" (ping), một chữ thể hiện sự hài hoà và chữ kia thể hiện mặt hồ phẳng lặng. Tái thiết hoà bình được gọi là "chuhai", thoát khỏi rắc rối: khiến cho trái đất tốt đẹp trở lại để trồng trọt bằng diệt trừ sâu bọ, hay tạo dòng chảy êm ả bằng việc bỏ những đập chắn trên kênh. Mặt khác, một trong những mối quan tâm lớn của Trung Quốc theo cách nói truyền thống là "loạn" (luan) - mất trật tự, hay "tranh" (zheng), xung đột bên trong. Ngoài khoảng thời gian chiến tranh chống Nhật hay cách mạng văn hoá, lực lượng vũ trang thường không được ca ngợi trong văn hoá Trung Quốc. Nhưng Chính phủ Trung Quốc cảm thấy hài lòng với việc gọi quân đội (binh - bing) trong tình huống bất ổn dân sự lớn vượt ngoài tầm tay. Nhìn chung, vị trí của Trung Quốc có thể so sánh với một số quốc gia khác (đáng lưu ý là Singapore và Malaysia trong những năm đầu thập kỷ 90), những nước bắt đầu thúc đẩy khái niệm "giá trị châu Á", tranh luận về giá trị phương Tây là đáng tự hào (như dân chủ và tự do phát biểu không cần xin phép) nhưng không thực sự cần thiết với tất cả các quốc gia, đặc biệt là đối với châu Á. "Giá trị châu Á" sau đó thường được gắn với ổn định, hài hoà, thịnh vượng và gia đình hơn là các khái niệm của phương Tây về tự do, dân chủ và quyền được phản kháng. Trong bối cảnh đó, cuộc trình diễn sức mạnh mềm Trung Quốc có thể đóng góp vào duy trì "giá trị châu Á" đáng kể trong chương trình truyền thông, trong khi hoàn toàn không chống lại tự do ngôn luận hay biểu đạt. Phương Loan (lược dịch) Trung Quốc: Những "hải quy" bơi về hướng quê hương 05/10/2008 08:56 (GMT + 7) Trung Quốc đang phát động cuộc chiến chống chảy máu chất xám kể từ khi Đặng Tiểu Bình mở cửa đất nước cách đây 30 năm. Giờ đây khi nền kinh tế Trung Quốc tăng trưởng mạnh, uy tín quốc gia được nâng cao, ngày có nhiều người Trung Quốc ở nước ngoài – hay những hải quy (rùa biển) - lại bơi hướng về quê hương. >> Phần 1: Trung Quốc và cuộc khuếch trương sức mạnh mềm >> Phần 2: Cuộc trình diễn sức mạnh mềm của Trung Quốc >> Phần 3: Phối cảnh sức mạnh mềm Trung Quốc Nền kinh tế đang bùng nổ của Trung Quốc đang thu hút những người Trung Quốc giỏi nhất và sáng giá nhất từ khắp thế giới trở về, thậm chí thu hút cả người phương Tây. Trung Quốc đang phát động cuộc chiến chống chảy máu chất xám kể từ khi Đặng Tiểu Bình mở cửa đất nước cách đây 30 năm. Rất nhiều người tài giỏi của Trung Quốc đã ra đi trong thập niên 70, 80 và gần như không mấy người trở về. Theo những số liệu chính thức, trong ước tính 815000 người đi du học nước ngoài trong thời kỳ từ năm 1978 đến 2004 chỉ có khoảng một phần tư trở về. Ngày càng có nhiều người Trung Quốc ở nước ngoài – những con hải quy (rùa biển) - lại bơi hướng về quê hương. Ảnh minh hoạ nguồn: khoahoc.com.vn Tuy nhiên giờ đây khi nền kinh tế Trung Quốc tăng trưởng mạnh, uy tín quốc gia được nâng cao, ngày càng có nhiều người Trung Quốc ở nước ngoài – những con hải quy (rùa biển) - lại bơi hướng về quê hương. Sự lôi kéo xuất phát từ lòng yêu nước, gia đình, thị trường và những chính sách hào phóng của chính phủ, họ và thậm chí cả một số học giả phương Tây cũng đang tiến về Trung Quốc với số lượng ngày càng lớn. Hầu hết đều coi tính phiêu lưu và những cơ hội là điểm thu hút khác biệt của Trung Quốc. Ông Hoàng Minh là một trường hợp điển hình. Ông sinh ra ở Trung Quốc, sang Mỹ học cao học từ năm 1985, cuối cùng được nhập quốc tịch Mỹ và làm giảng viên đại học Cornell. Nhưng cách đây mấy năm ông đã trở về Trung Quốc và hiện đang giảng dạy một trường cao học kinh doanh ở Bắc Kinh. Với ông, hai môi trường giảng dạy này khác biệt khá lớn: “Ở Mỹ tôi dạy các sinh viên 24 tuổi trong khi ở Trung Quốc 2/3 học viên tham dự các lớp quản trị kinh doanh dành cho các nhà quản lý lại là chủ các doanh nghiệp. Điều đó có nghĩa là ngay tại Trung Quốc chúng tôi có thể tạo nên sự khác biệt ngay trong việc ra quyết định của các lãnh đạo cao cấp”. Còn đối với Daniel Bell, một nhà triết học chính trị người Canada, điều hấp dẫn nhất chính là cơ hội quan sát cận cảnh những người trẻ tuổi xuất sắc nhất của Trung Quốc. “Người ta cần dám chấp nhận rủi ro”, ông Bell nói. Ông hiện đang giảng dạy tại đại học Thanh Hoa, một trong những trường đại học hàng đầu tại Bắc Kinh. Vị trí “chân trong chân ngoài” của ông tại một ngôi trường danh tiếng của Trung Quốc không những cung cấp thêm tư liệu cho cuốn sách mới nhất của ông mà còn nâng cao danh tiếng của cá nhân ông. Cho dù nhiều trường phương Tây sẵn sàng chia sẻ giảng viên, tức là cho các học giả như ông Hoàng Minh vừa giữ biên chế tại trường họ vừa dạy bán thời gian ở quê hương, nhưng về Trung Quốc giảng dạy vẫn được cho là có nhiều rủi ro: lương thấp hơn, dễ mất thâm niên và đảm bảo việc làm do không lao động liên tục ở Mỹ. Họ cũng còn phải lo lắng về những vấn đề ngôn luận, chính trị và đặc biệt là về những sinh viên thụ động đã quen lối học vẹt. Đại học Nhân dân Trung Hoa - Một trong những đại học lớn nhất của Trung Quốc Ảnh nguồn: images.ruc.edu.cn Tuy nhiên sức hấp dẫn của Trung Quốc là không thể cưỡng lại. Họ có các chương trình tài trợ nhằm thu hút các nhà khoa học trở về. Theo đó, các học giả về nước được hưởng nguyên các chức danh giáo sư và trợ cấp nghiên cứu khoa học lên tới 2 triệu Nhân dân tệ (khoảng 292.000 USD) cùng với cơ hội phụ trách nhóm nghiên cứu. Nhưng có một điều kiện kèm theo: họ phải bỏ quốc tịch nước ngoài để đảm bảo Trung Quốc được toàn quyền sử dụng kết quả nghiên cứu của họ. Sự lựa chọn khó khăn như vậy nhưng chương trình này đã thu hút đến 1000 nhà khoa học trở về từ năm 1994. Hiện đang không có số liệu chính thức có bao nhiêu học giả hiện đang giảng dạy tại Trung Quốc. Chưa có số liệu chính thức nào về số học giải nước ngoài đang giảng dạy ở Trung Quốc, nhưng có thể thấy số giáo sư tài chính và kinh doanh là nhiều nhất, phần vì các lĩnh vực này tương đối sinh lời. Ông Trần Phương Du có bằng tiến sỹ của đại học Wharton và có biên chế tại đại học Columbia đang nỗ lực tuyển mộ 40 giảng viên nước ngoài cho khoa kinh doanh thuộc đại học Giao thôngg Thượng Hải. Ông đang làm trưởng khoa ở đây thời hạn 3 năm. Khoa này thu được khoảng 17 triệu USD học phí mỗi năm nên không thiếu tài chính để thu hút giảng viên nước ngoài. Trung Quốc cũng là một môi trường nghiên cứu hấp dẫn, một phòng nghiên cứu khổng lồ có tới 1,3 tỉ đối tượng đang trải qua sự biến đổi nhanh. “Nếu ai quan tâm đến những chủ đề lớn về thay đổi chính trị, xã hội thì Bắc Kinh chính là nơi cần đến”, ông Bell nhận xét. Trung Quốc cũng có rất nhiều cơ hội lớn dành cho giáo sư các ngành kinh doanh vì các ngành kinh tế đang bùng nổ trong một nền kinh tế bất chấp mọi quy luật. Tiếp cận được với các nhân tố mũi nhọn của nền cũng rất có lợi. “Ở đây tôi có nhiều cơ hội trao đổi với các nhà sản xuất hơn là ở Mỹ”, ông Trần nói. Về tự do trong học thuật hầu hết các giáo sư nước ngoài đến đây đều không có phàn nàn gì. Ông Bell, người trước đó đã giảng dạy ở Singapore cho biết ở đó ông chịu nhiều sự can thiệp về chính trị hơn là ở đại học Thanh Hoa. “Ở đây tôi đã thiết kế những khóa học riêng kể cả một khóa về lý thuyết dân chủ mà không phải e dè điều gì cả”, ông nói. Và sự thụ động của sinh viên cũng nhanh chóng biến mất khi họ phát hiện ra họ được khuyến khích tranh luận, nhà kinh tế học Michael Pettis thuộc đại học Bắc Kinh nói. Một số học giả lo ngại rằng bỏ công việc ở những trường đại học danh tiếng của Mỹ để đến Trung Quốc có thể khiến họ bị cô lập. Dù cho Internet có làm cho mọi việc dễ dàng hơn “nhưng không gì bằng liên hệ trực tiếp, ông Hoàng nói. Tuy nhiên hầu hết các học giả lại đồng ý rằng triển vọng trở lại phương Tây của họ phụ thuộc vào số công trình nghiên cứu họ xuất bản. Điều này khiến việc số giờ dạy họ được giao ít đi trở thành một lợi thế. Ngay cả việc “cô lập về học thuật” cũng có thể có ích do có ít hơn đối thủ cạnh tranh tài liệu nghiên cứu cùng lĩnh vực. Như đã nói ở trên, trở về Trung Quốc giảng dạy có thể có rủi ro, nhưng cũng như nhiều lĩnh vực khác đang chuyển động hết vận tốc của nền kinh tế nước này, rủi ro lớn thì lợi ích có được cũng không hề nhỏ. Mỹ Trang (Dịch từ NewsWeek)